Twee jaar geleden kocht ik het boek North Adriatic van de Nederlander Paul Balke. Het is een fascinerend boek. Even fascinerend is het enthousiasme waarmee Paul acht internationale journalisten een week op sleeptouw nam doorheen dit gebied dat drie landen met elkaar verbindt. We vetrokken in Friuli Venezia Giullia, reden heen en weer tussen het Italiaanse Colli en Brda in Slovenië, trokken verder naar Vipava en Sloveens Istrië om te eindigen bij de schitterende kust van Kroatisch Istrië. We maakten kennis met 69 wijndomeinen, proefden 331 wijnen en ontmoeten gepassioneerde wijnmakers. De rode draad in het verhaal van North Adriatic zijn het terroir, de autochtone druivenvariëteiten en de historische band tussen deze regio’s. We brengen verslag uit in verschillende afleveringen. In deze bijdrage bekijken we de historische achtergrond van dit intrigerend gebied.

Van de Romeinen tot de Habsburgers

De regio’s Friuli en het westen van Slovenië en Kroatië zijn al eeuwen met elkaar verbonden. De huidige opdeling in drie landen ontstond in het begon van de jaren ’90, na de val van het ijzeren gordijn. Volgens het onderzoek van Paul Balke zouden de eerste wijngaarden aangelegd zijn in de pre-Romeinse tijd, vermoedelijk door Griekse of Fenicische handelaars. Tijdens de Romeinse tijd behoorde de noord-Adriatische regio’s tot de provincies Venetia en Histria. De streek, tussen de zee en de bergen, was een belangrijk handelsgebied en een knooppunt tussen Midden-Europa, de Balkan en het zuiden. Het transport verliep langs de Via Gemina en de Via Flavia,  twee handelswegen die Friuli, het huidige Slovenië en Kroatië met elkaar verbonden. Na de val van het Romeinse Rijk toonden talrijke bevolkingsgroepen en machten veel belangstelling voor de regio. Dat had te maken met de strategische ligging en de rijkdom van het gebied. Het ligt voor de hand dat dit regelmatig tot conflicten leidde.
Vanuit het oosten vestigden Slavische groepen zich in huidige Kroatië en Slovenië, terwijl Friuli bevolkt werd met Latijnse en Germaanse volkeren. Dat zorgde doorheen de eeuwen voor uitwisseling van taal, cultuur en goederen. Dat merkte ik ook tijdens de reis,. De bouwstijl van kerken, kastelen en landhuizen hebben in de drie landen veel gelijkenissen. Iedereen praat een eigen dialect, maar iedereen spreekt ook Italiaans.

In de middeleeuwen werd de streek bestuurd door machtige adellijke families en kerkelijke heersers. In de veertiende eeuw komt het gebied in handen van de Habsburgers. Eerst de Oostenrijkse Koningen en later de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie. Dat duurde tot 1918. De Habsburgers regeerden via een netwerk van autonome graafschappen, hertogdommen en provincies die ‘manu militari’ hun grenzen bewaakten. Ondanks territoriale conflicten bleef intensief contact tussen de bevolkingsgroepen bestaan. We mogen hier ook de invloed van de kerk niet onderschatten. Veel abdijen waren actief over de grenzen van graafschappen en bisdommen heen, wat de culturele uitwisseling stimuleerde. Dat had ook zijn invloed in de wijnbouw. Zij verbeterden de teelttechnieken en zorgden voor uitbreiding van de wijngaarden. Wellicht is het dankzij de kerk dat verschillende autochtone druivenvariëteiten in de drie gebieden, Friuli, Slovenië en Kroatië voorkomen. In een volgende bijdrage maken we kennis met deze typische druiven in North Adriatic.  

De grenzen en nationalisme

Bij een ontmoeting met een Sloveense wijnbouwer vertelde hij dat zijn grootvader in zijn lang leven vijf verschillende nationaliteiten heeft gehad. Geboren in het begin van de twintigste eeuw onder de Habsburgers werd hij, na de eerste Wereldoorlog onderdaan van het Joegoslavische Koninkrijk. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd hij onder de bezetting enkele jaren Duits, na de oorlog onderdaan van communistisch Joegoslavië en vanaf 1995 Sloveen. Dit voorbeeld illustreert de verwarrende geschiedenis van de twintigste eeuw. Voor de wijnbouw was de inlijving van Slovenië en Kroatië bij het Oostblok heel nefast. Wijngaarden en domeinen werden geconfisqueerd en wijnbouwers moesten hun druiven leveren aan coöperaties, waar kwaliteit minder belangrijk was dan kwantiteit. Tijdens mijn gesprekken voel je bij elke wijnbouwer, jong en oud, een bevrijd gevoel. In de regio van Brda en Vipava wonen verschillende families met verwanten in Friuli. Daardoor bleef de verbondenheid tussen de inwoners goed zichtbaar. Iets dat vandaag concreet wordt gemaakt in de intense samenwerking tussen wijnbouwers. Een ander voorbeeld van deze verbondenheid is de viering in 2025 van de steden Nova Gorica in Slovenië en Gorizia in Italië als Culturele Hoofdstad van Europa. Een tip voor een najaarstrip. https://www.go2025.eu/


Paul Balke North Adriatic Wine & Travel Atlas 2020 ISBN 9789090339054
https://paulbalke.com/