2014, een jaar met mooie vooruitzichten

2014 wordt een beloftevol reisjaar. Ik verheug me nu al bij het vooruitzicht dat we verschillende Italiaanse wijnregio’s zullen verkennen en (her)ontdekken. Op het programma staan Sicilië, Piemonte, Marches en verschillende noordelijke gebieden.

Eind de jaren zeventig zette ik voor de eerste keer voet op Italiaanse grond en vele reizen volgden. Ik hou van Italië en ben al jaren in de ban van kunstwerken, architectuur en de ongelooflijk mooie natuur. Maar meer nog, geniet ik van de levendige Italianen, hun heerlijke keuken en vooral hun wijn. Italië heet niet voor niets “Oenotria”, land van wijn.
Het land bestaat uit 20 gewesten waar overal wijn wordt geproduceerd. Italië is één van de pioniers op het gebied van wijnproductie en het land produceert de meeste wijn in de wereld.

Mijn eerste ervaring met Italiaanse wijn was tijdens mijn studententijd. Als jonge studenten kenden wij Italië vooral van de goedkope banale wijn in 3 of 5 literflessen. In veel gevallen was deze verpakt in een buikfles met rieten omhulsel en lange hals, fiasco genaamd. Voor veel wijnliefhebbers was de naam van deze fles dan ook synoniem voor de inhoud ervan, maar dat kon ons toen niet deren. Hoe langer de flessenhals hoe leuker en menig studentenkot werd opgefleurd met deze aantrekkelijke flessen.
Maar in de laatste dertig jaar heeft de wijnbouw in Italië een onvoorstelbare vlucht genomen met als gevolg dat meer dan de helft van de wijnen tot een gewaarborgde herkomst behoren. We mogen gerust stellen dat de wijnbouw in Italië vanaf de jaren tachtig een echte (r)evolutie doorgemaakt heeft. Vooral in het zuiden van Italië wordt betere wijn gemaakt. Velen zullen zich wel herinneren dat een politicus enkele jaren terug een grens wou stellen tussen Noord en Zuid Italië. Hij ging zelfs zover om deze symbolische grens te vormen via een menselijke ketting. De grens was symbool tussen het rijke noorden en het eerder arme zuiden. Maar ook dit is veranderd in de laatste decennia. Het is onder meer dankzij de snel ontwikkelende kwaliteitswijnbouw in het zuiden dat de economie veel verbeterde. Met hulp van grote concerns uit het noorden en met steun van de EU werd intens geïnvesteerd. De meeste wijnen worden nu gegist in roestvrij staal en onder temperatuurcontrole. Sommige wijnbouwers in Puglia laten hun wijn zelfs rijpen in het frisse noorden met als argument dat ze dan vlotter hun wijn kunnen uitvoeren naar het buitenland.

Wijnen met veel persoonlijkheid
Over heel het land presenteren vandaag goede wijnmakers hun lekkere wijnen, meestal gemaakt op basis van autochtone druivenrassen. Dat maakt de Italiaanse wijnen zo aantrekkelijk: elke streek heeft zijn eigen druivenrassen, wijnstijlen en productiemethodes. Voor de avontuurlijke wijnreiziger is Italië dan ook een heerlijk land om te ontdekken. In het hoge noorden, in Lombardije, Alto Adige en Friuli, worden verfrissende witte en lekkere mousserende wijnen gemaakt, terwijl de streek van Veneto de beroemde Valpollicella en Amaronewijnen levert. Op de uitlopers van de Alpen vinden we pittige en smaakvolle wijnen, gewoonlijk gemaakt van één druivenras. Midden Italië herbergt dan weer de beroemde wijngaarden van Toscane, Umbria, Abruzzen en het veelbelovende wijngebied van De Marken. In het diepe zuiden, zijn Puglia en Campania sterk opkomend en op het eiland Sicilië, worden zelfs druiven geoogst op de flanken van de Etna.

In de verschillende gebieden spelen tal van mesoklimaten een belangrijke rol, in die mate dat ze een specifieke invloed hebben op de wijnen. Door de uitgestrektheid van het land is het klimaat heel gevarieerd. In het noorden worden de wijngaarden beschermd door de Dolomieten en de Alpen. Verschillende meren zoals het Garda meer, het Como meer en het Lago Maggiore zorgen voor een goede temperatuurregulering. In de Po vlakte heerst een continentaal klimaat met heel hete zomers en vrij koude, maar vochtige winters. Vooral in de vlakten van Emilia-Romagna kan het hard vriezen en stevig sneeuwen. De Noordelijke Apennijnen krijgen in de winter veel sneeuw, maar zorgen in de zomer voor afkoeling, wat goed is voor de rijping van de sangiovesedruif in Toscane en Umbria. In Zuid Italië is het warm en droog. Maar in Sicilië zorgt het centraal gelegen gebergte voor goede afkoeling. Al deze elementen dragen bij tot de enorme diversiteit van Italiaanse wijnen.

Il Piemonte del Vino
Ik heb mijn hart verloren in Piemonte. Dit jaar gaan we met de VVS, Vereniging Vlaamse Sommliers voor een week op wijnreis naar Piemonte en ook met de studenten “Gastronomie” van de Hotel- en Toerismeschool trekken we op studiereis naar de Slow Foods regio.
De laatste jaren verbleef ik regelmatig in deze – wat miskende – regio in het noordwesten van Italië. Dat resulteerde in 2010 in het boek “Piemonte naar ieders smaak”, uitgegeven bij uitgeverij het Davidsfonds (helaas bijna uitverkocht).

Samen met Toscane is Piemonte de meest befaamde wijnstreek van Italië en de belangrijkste wijngaard in het noordwesten van Italië. Nochtans zijn de natuurlijke omstandigheden voor wijnbouw in Piemonte niet ideaal en toch worden hier veel grote wijnen gemaakt. De streek ligt als een soort amfitheater tussen de uitlopers van de Alpen, de Povlakte en de Apennijnen. Piemonte is qua oppervlakte slechts het vijfde wijngewest van Italië, maar het heeft wel het hoogste aantal DOC (45) en DOCG (13) wijnen. In Piemonte vinden we heel weinig tafel- of landwijnen. We kunnen Piemonte indelen in twee grote wijngebieden. Het zuidoosten, ten zuiden van de Po, met de twee grote regio’s: Langhe en Monferrato. Hier vinden we belangrijke appellaties zoals Barolo en Barbaresco. De andere gebieden liggen op de uitlopers van de Alpen, ten westen en noorden van Turijn, in de provincies Vercelli, Biella, Novarra en Verbania. Deze laatste wijnen zijn minder bekend, maar in deze streken vallen werkelijk ontdekkingen te doen voor de avontuurlijke wijnreiziger.

Sporen van wijnbouw in de regio gaan terug tot de 6de en 5de eeuw voor C, maar net als in veel andere Europese wijngaarden hebben ook hier de Romeinen de wijnbouw verder uitgebouwd en verfijnd. Toch was het wachten tot de 18de eeuw voor een kwaliteitsdoorbraak. Dat gebeurde onder impuls van het koningshuis van Savoye. De hertogen stimuleerden technologische innovaties en lieten de wijngaarden indelen naar ligging en bodem. Vandaar dat sommige auteurs de wijngebieden van Alba vergelijken met de vele kleine wijngaarden in de Bourgogne, waar monniken eveneens de wijngaarden indeelden naar ligging en bodemsamenstelling.
Bijna een derde van Piemonte is beplant met wijngaarden en in elke provincie van Piemonte groeien druiven en wordt wijn verbouwd. De gemiddelde hoogte van de wijngaarden is 350 m. Ze omvatten bijna 53.000 ha, die gemiddeld 3 miljoen hl wijn leveren, waarvan 80% DOC(G) wijn. Piemonte produceert voor drie vierde rode wijn, de rest is verdeeld tussen wit, mousserend en zoete wijn.
Piemonte is dankzij de Alpen beschermd tegen de koude en vochtige klimaatinvloeden uit het noorden en geniet anderzijds van mediterrane invloeden uit het zuiden en zuidwesten. Deze unieke combinatie zorgt voor een uitstekend mesoklimaat die heel goed is voor de wijnbouw en de groenten- en fruitteelt. Veel warmte overdag en een extreme afkoeling ’s nachts is goed voor de rijping van druiven en andere teelten. In de Povlakte, tussen Turijn en Cuneo wordt het in de zomermaanden heel warm. Temperaturen tussen 35 en 40°C zijn niet uitzonderlijk. Deze streek levert veel fruit en groenten. Meer naar het noorden, in de gebieden rond de meren heerst een meer gematigd klimaat met warme zomerdagen en koele nachten. Kenmerkend voor Cuneo zijn ook de dichte mistbanken in het najaar. De plaatselijke druif nebbiolo betekent overigens mist. Op de uitlopers van de Alpen kan het onweerachtig zijn en is er risico op hagelinslag.
Piemonte heeft een zeer gevarieerde bodemstructuur met kalk, leisteen, schiste, porfier en rotsresten. De bodem van Piemonte bevat hoge concentraties mineralen zoals ijzer, magnesium, kalium, fosfor en koper. Sommige streken zoals Barolo zijn ingedeeld naar bodemgesteldheid en hoogte. De beste wijngaarden liggen op steile hellingen en naar het zuiden gekeerde flanken. Sommige percelen liggen aan de alluviale uitlopers van de bergen. De mooiste wijngaarden liggen ten zuiden van de Po, binnen de grenzen van twee grote regio’s: Langhe en Monferrato.

Belangrijkste wijnstoksoorten
Net als in andere wijngaarden van Italië zijn de wijnen van Piemonte zeer persoonlijk qua smaak en aroma. Dat komt vooral door het gebruik van autochtone druivenrassen, die hier opvallend grote wijnen leveren. Sommige druivenrassen worden in andere gebieden aangeplant, maar geven daar nooit weer wat ze in Piemonte aan de wijn geven.
Volgens de gegevens van de “Assessorato Agricoltura” zijn er ongeveer 50 verschillende druivenrassen aangeplant in Piemonte, maar slechts een 9-tal zijn echt belangrijk voor de wijnbouw. De belangrijkste druivenrassen zijn barbera, moscato bianco, dolcetto, nebbiolo, cortese, brachetto, freisa, grignolino en arneis. Sommige plaatselijke druivenrassen, zoals bonarda en croatina worden in kleine hoeveelheden toegevoegd aan beroemde DOCG wijnen, zoals Ghemme en Gattinara. Veel druivenrassen lenen zich zowel voor droge wijnen als voor zoete en mousserende wijnen, zowel bij rode als witte wijn. In mindere mate zijn ook internationale druivenrassen terug te vinden zoals pinot noir, pinot blanc, gewürztraminer, merlot, syrah, riesling, e.a. Opvallend is de toename van de populaire chardonnay met een erkenning binnen de DOC Langhe “Langhe chardonnay”.
In een volgende bijdrage bekijken we de belangrijkste appellaties van Piemonte.

Onlangs zat ik met enkele wijnvrienden te genieten rond een goed glas wijn en al snel ontspon zich een geanimeerde discussie over … wijn.  Hoe kan het ook anders.
Eén van de discussies ging over de toekomst van de wijnbouw, de consumptie en de smaak van wijn. Iemand beweerde dat, onder invloed van de steeds toenemende technologie, de wijncultuur zichzelf zal vernietigen.  Meer zelfs, hij stelde dat vandaag geen slechte wijn meer wordt gemaakt en dat er een overaanbod is aan goede wijn. Wat een paradox. Hoe kan je nu teveel goede wijn hebben en aldus de wijncultuur ondermijnen, vroegen we ons af.
Aan de basis van de steeds betere wijnen van het laatste decennium ligt het areaal aan technische hulpmiddelen en innovaties, waardoor omzeggens elke wijn correct op de markt komt. De hedendaagse wijnbouwer vergist zijn most onder temperatuurcontrole of heeft roestvrijstalen tanks in zijn kelder staan. Hij weet ook zeer goed hoe je correcties moet aanbrengen in wijn, die er op gericht is om een smaak te verkrijgen die de meeste consumenten graag hebben.  Ook de kennis van het werk in de wijngaard is toegenomen, waardoor gezonder fruit wordt binnengehaald (wat overigens een van de redenen is van het hoger alcoholgehalte in veel Europese wijnen. Niet enkel de opwarming van de aarde, maar vooral het oogsten van betere en rijpere druiven ligt aan de basis van het hogere alcoholgehalte).
De andere kant van de medaille is het feit dat heel veel wijnen op elkaar beginnen te lijken. Soms noem ik ze techno- of fastfoodwijn. Ze zijn soepel, toegankelijk en gemakkelijk te drinken. Maar ze missen persoonlijkheid.  In deze wijnen mis ik het samenspel van natuurelementen, de bodem, het druivenras en de hand van de wijnmaker. Ze zijn gemaakt door goed geschoolde wijnmakers, maar ze zijn vooral technisch gemaakt.
Ik geloof niet dat de wijncultuur kan verdwijnen, maar het jaarlijks productieoverschot – om en bij 50 miljoen hl, dit is een echte wijnoceaan –  zal nog toenemen.
Het is een opdracht voor de journalist – sommelier en wijnhandelaar om wijnliefhebbers te laten kennismaken met goede wijnen, gemaakt door wijnboeren die tegen de stroom in varen en zoeken naar authenticiteit in hun wijn.  Wijnen met persoonlijkheid, die heerlijk proeven en waarin je de herkomst, de druif of stijl kunt herkennen. Wijnen die de massa en de middelmaat overstijgen. Wijnen die authentiek zijn, waarin je de passie proeft van de producent.  Gelukkig zie ik in mijn omgeving veel jonge en minder jonge wijnboeren die deze boodschap begrepen hebben.
Er is heel veel wijn, daar heeft mijn vriend gelijk in, maar er is ook heel veel goede wijn.

Woensdag 18 september organiseerden we met de Vereniging Vlaamse Sommeliers voor de negende keer de grote proeverij, waar de beste Belgische wijnen worden beoordeeld.
Met de proeverij “Belgische Wijn van het Jaar” willen wij als Vlaamse Sommeliers onze appreciatie en geloof in de Belgische wijnbouw duidelijk maken.
We merken ook dat de Belgische wijnbouwers trots zijn op hun product en deze uitdaging, die een stimulans is voor de Belgische wijnbouw, willen aangaan.
40 professionele sommeliers proefden 60 stalen en dat leverde 21 medailles op.
Heel wat proevers loofden de grote kwaliteit van de geproefde wijnen. Deze wedstrijd is een belangrijke ondersteuning van de Belgische Wijnbouw.

Dit zijn de resultaten:

Gouden medailles:

Schuimwijnen :
– Pietershof – Crémant de Crindael
– Vignoble des Agaises – Ruffus Blanc de Blancs
– Vignoble des Agaises – Ruffus Brut Sauvage
– Schorpion – Chardonnay Brut
– Schorpion – Zwart Brut
– Entre-Deux-Monts – Wiscoutre
– Schorpion – Goud Brut

Witte wijnen:
– Château Bon Baron – Chardonnay
– Clos d’Opleeuw – Chardonnay
– Waes – Waes Wit
– Aldeneyck – Pinot Gris Barrique
– Hoenshof – Chardonnay/Wurzer

Rode wijnen:
– Château Bon Baron – Pinot Noir
– Domein Uylenbergher

Zilveren Medailles:

Witte wijnen:
– Entre-deux-Monts – Chardonnay
– Domaine du Ry d’Argent – Solaris
– Aldeneyck – Pinot Gris
– Hoenshof – Chardonnay Barrique

Rode Wijnen
– Château Bon Baron – Acolon
– Château Bon Baron – Divo Nanto
– Hoenshof – Cuvée Hoenshof

Een grote proficiat aan de winnaars.

Volgens de bekende oenoloog Philippe Cambie,  actief is in de Rhône vallei wordt het oogstjaar 2013 gekenmerkt door een zeer late oogst. Volgens Cambie is dit een terugkeer naar de jaren ’80 / 90 van vorige eeuw. Sinds 20 jaar werd er alsmaar vroeger geoogst. In vergelijking met de jaren ’80 wordt vandaag gemiddeld 14 dagen vroeger geoogst. Dat heeft o.a. te maken met de opwarming.
In de meeste wijngaarden van Frankrijk start de oogst met minstens 3 weken vertraging als je vergelijkt met de laatste 10 jaar. Dat betekent dat de maanden september en oktober cruciaal zijn voor de kwaliteit van het oogstjaar. Ook in België wordt met spanning uitgekeken naar het weer in september en oktober. Na de erg kleine oogst van 2012 hopen alle wijnbouwers dat ze dit jaar een normale en goede oogst mogen binnenhalen.

Mijn vele wijnreizen hebben me in alle uithoeken van de wereld gebracht en de vele ontmoetingen met plaatselijke wijnbouwers deden mij het wonder van de natuur nog beter begrijpen.
In Central Otago in het zuiden van Nieuw Zeeland voelde ik de bijtend koude wind die uit de zee over de wijngaard jaagt. De meest zuidelijke wijngaard van de wereld ligt op 3000 km van de Zuidpool en laat de druiven uiterst langzaam rijpen, waardoor ze hele veel aroma’s en smaak krijgen. Ik geniet nog van het zicht op een uitgestrekt meer dat de hooggelegen wijngaarden van Mendoza in Argentinië bevloeit met smeltwater van de Andes.  In Sicilië zag ik de wortels van de druiven heel diep hun weg zoeken door de vulkanische bodem van de Etna en langs de Moezel brak ik bijna mijn nek op de steilste wijngaarden die ik ooit mocht aanschouwen.
Ik klauterde over galets, de grote, ronde keien in Châteauneuf-du-Pape, ze zorgen voor extra rijping van de druiven als ze ’s nachts hun warmte afgeven en ik ervaar nog de intens kille mist die ‘s morgens vroeg als een melkwitte deken over de wijngaarden van Carneros in Californië hangt. In Portugal trokken we met de rugzak dagenlang door de spectaculaire terrassen langs de Douro en nabij Kaapstad genoten we op Cape Point,  het uiterste puntje van het Afrikaanse continent, van de stevige bries uit de Atlantische Oceaan. Nooit vergeet ik de wandeling met wijnbouwer André Ostertag door zijn wijngaarden in de Elzas. Zijn 17ha wijngaarden zijn ingedeeld in 100 kleine percelen “Jardin de Vignes” volgens de ondergrond en ligging ten opzichte van de zon. Hij leerde me dat de invloed van de bodem en het klimaat mede bepalend zijn welke soort druif en welk type wijn je maakt. Deze ervaringen op mijn vele wijnreizen maakten mij bewust dat er vier elementen zijn die noodzakelijk zijn om een goede wijn te maken, namelijk de invloed van het klimaat, de samenstelling van de bodem, de soort druif en de invloed van de wijnmaker. Samen vormen ze het klavertje vier van de wijnbouw.